صفر تا صد چگونه گلخانه خانگی بسازیم؟

تصور کنید در چله زمستان، درست زمانی که برف پشت پنجره نشسته است، شما مشغول چیدن ریحان تازه یا توت فرنگی قرمز از باغچه شخصی خودتان هستید. این تصویر یک رویا نیست و اگر شما بخواهید می‌تواند بسیار به واقعیت نزدیک شود، به شرطی که اصول ساخت گلخانه خانگی را بدانید. بسیاری از علاقه‌مندان به گل و گیاه تصور می‌کنند که داشتن یک فضای کشت حرفه‌ای نیازمند بودجه‌های کلان یا فضاهای هکتاری است، اما حقیقت چیز دیگری است. اگر بدانیم که دقیقا چگونه گلخانه خانگی بسازیم و از چه متریالی استفاده کنیم، می‌توانیم در حیاط، پشت بام یا حتی تراس خانه، یک اکوسیستم داینامیک خلق کنیم. در این مقاله از وبلاگ گل افروز میخواهیم که راه عملی، فنی و تست شده را به شما بگویی که گلخانه خانگی خود را داشته باشید.

چرا ساخت گلخانه خانگی مهم است؟

پیش از آنکه وارد فاز عملیاتی شویم و بررسی کنیم که چگونه گلخانه خانگی بسازیم، باید بدانیم چرا این سازه ارزش وقت و هزینه ما را دارد. گلخانه خانگی تنها یک محفظه شیشه‌ای یا پلاستیکی نیست؛ بلکه یک سپر دفاعی قدرتمند در برابر تغییرات اقلیمی غیرقابل پیش‌بینی است. طبق تحقیقات منتشر شده در Journal of Physiological Anthropology، تعامل فعال با گیاهان در محیط‌های کنترل‌شده مانند گلخانه، سطح هورمون استرس (کورتیزول) را به طرز چشمگیری کاهش میدهد و بر سلامت روان ساکنین خانه تاثیر مستقیم دارد.

علاوه بر جنبه‌های روانی، بحث امنیت غذایی و اقتصادی نیز مطرح است. شما با احداث یک واحد کوچک، عملا کارخانه‌ای برای تولید اکسیژن و مواد غذایی سالم راه‌اندازی می‌کنید. با این حال، مانند هر پروژه عمرانی دیگری، این کار چالش‌های خودش را دارد. برای اینکه دید کاملا بازی داشته باشید، در جدول زیر نگاهی تحلیلی به مزایا و چالش‌های این کار انداخته‌ایم:

بهترین مکان برای گلخانه خانگی را پیدا کنید

شاید برایتان جالب باشد بدانید که ۵۰ درصد موفقیت یک گلخانه، قبل از خرید حتی یک شاخه آهن رقم می‌خورد؛ دقیقا همان لحظه‌ای که مکان نصب را انتخاب می‌کنید. بسیاری از افراد بدون توجه به جهت تابش خورشید، سازه را بنا می‌کنند و بعدها مجبور می‌شوند هزینه‌های گزافی برای نور مصنوعی یا گرمایش بپردازند. برای اینکه بدانیم چگونه گلخانه خانگی بسازیم که بیشترین دریافت انرژی خورشیدی را داشته باشد، باید به جهت جنوب توجه ویژه کنیم.

بهترین موقعیت برای گلخانه‌های ثابت، قرار گرفتن در ضلع جنوبی ساختمان است. دیوارهای شرقی و غربی نیز می‌توانند گزینه‌های بعدی باشند، اما جهت شمال کمترین میزان نور را دارد و اصلا توصیه نمی‌شود. همچنین باید سایه اندازی درختان کهنسال یا ساختمان‌های مجاور را در نظر بگیرید. نکته فنی دیگر، دسترسی به منابع انرژی است. محلی را انتخاب کنید که لوله‌کشی آب و کابل‌کشی برق به آن آسان باشد. اگر قصد دارید گلخانه را روی روف گاردن بنا کنید، حتما از تحمل بار مرده سقف توسط مهندس سازه اطمینان حاصل کنید، چرا که وزن خاک و سازه مرطوب می‌تواند قابل توجه باشد.

مرحله دوم، اسکلت سازه را از چه بسازیم؟

وقتی صحبت از این می‌شود که چگونه گلخانه خانگی بسازیم، انتخاب جنس اسکلت مهم‌ترین تصمیم فنی شماست. اسکلت گلخانه حکم استخوان بندی بدن را دارد؛ باید همزمان محکم، سبک و مقاوم در برابر رطوبت باشد. در بازار ایران عمدتا سه نوع متریال برای ساخت اسکلت پیشنهاد می‌شود که هر کدام ویژگی‌های خاص خود را دارند. در ادامه به بررسی تخصصی این متریال‌ها می‌پردازیم تا شما بتوانید بر اساس بودجه و نیازتان بهترین گزینه را انتخاب کنید: 

۱. اسکلت فلزی گالوانیزه

بدون شک، پروفیل‌های فولادی گالوانیزه (Gavanized Steel) پادشاه سازه‌های گلخانه‌ای هستند. این پروفیل‌ها به دلیل روکش روی، در برابر زنگ‌زدگی ناشی از رطوبت بالای گلخانه کاملا مقاوم‌اند. استحکام بالای فلز به شما اجازه میدهد از ستون‌های باریک‌تر استفاده کنید که سایه کمتری روی گیاهان می‌اندازد. اگر به دنبال سازه‌ای هستید که دهه‌ها عمر کند و در برابر باد و برف مقاوم باشد، گالوانیزه تنها انتخاب حرفه‌ای شماست.

۲. اسکلت چوبی

چوب حس طبیعی و گرمی به فضا میدهد و برای گلخانه‌های دکوراتیو بسیار جذاب است. اما نکته کلیدی اینجاست که چوب در برابر رطوبت مداوم آسیب‌پذیر است. اگر اصرار به استفاده از چوب دارید، حتما باید از چوب‌های فرآوری شده یا چوب‌هایی که با مواد ضدآب اشباع شده‌اند استفاده کنید. نگهداری چوب سخت‌تر است و هر چند سال یکبار نیاز به بازسازی پوشش محافظ دارد.

۳. لوله‌های PVC

برای کسانی که می‌پرسند با کمترین هزینه چگونه گلخانه خانگی بسازیم، لوله‌های پی‌وی‌سی پاسخ مناسبی است. این لوله‌ها ارزان، سبک و قابل انعطاف هستند و برای ساخت گلخانه‌های تونلی کوچک کاربرد دارند. البته باید در نظر داشته باشید که پی وی سی در برابر بادهای شدید مقاومت کمی دارد و در طولانی مدت بر اثر تابش UV خورشید ممکن است شکننده شود.

پوشش گلخانه خانگی باید چطور باشد؟

پس از برپایی اسکلت، نوبت به پوشش (Glazing) میرسد. پوشش گلخانه باید دو وظیفه متضاد را همزمان انجام دهد: عبور حداکثری نور و جلوگیری از خروج گرما. اینکه چگونه گلخانه خانگی بسازیم که هم عایق باشد و هم پرنور، مستقیما به انتخاب پوشش بستگی دارد.

• پلی کربنات: این ورق‌های دوجداره یا چندجداره، بهترین عایق حرارتی محسوب می‌شوند. آن‌ها نشکن هستند، نور را پخش می‌کنند که مانع سوختگی گیاه می‌شود و طول عمر بالایی دارند. متخصصان گل افروز برای اکثر پروژه‌های خانگی و صنعتی، پلی کربنات را به دلیل تعادل عالی بین قیمت و کیفیت پیشنهاد می‌کنند.
• شیشه: شفاف‌ترین گزینه موجود است که زیبایی خیره کننده‌ای دارد. اما شیشه سنگین است، نیاز به اسکلت بسیار قوی دارد و در برابر ضربه آسیب‌پذیر است. همچنین شیشه عایق حرارتی ضعیفی است و در شب‌های سرد، گرمای گلخانه را به سرعت هدر میدهد.
• پلاستیک UV: ارزان‌ترین گزینه برای شروع کار است، اما حواستان باشد که پلاستیک‌های معمولی به سرعت در آفتاب پوسیده می‌شوند. حتما از پلاستیک‌های دارای افزودنی ضد UV با درصد مناسب استفاده کنید.

راهنمای و مراحل ساخت گلخانه در خانه

تا اینجای مقاله دریافتیم که متریال و مکان مناسب چیست. حالا نوبت به بخش اجرایی میرسد. در این بخش مراحل ساخت را به صورت خلاصه اما فنی مرور می‌کنیم تا دقیقا بدانید چگونه گلخانه خانگی بسازیم.

1. آماده سازی بستر و فونداسیون

سطح زمین باید کاملا تراز باشد. برای گلخانه‌های دائمی، پیشنهاد می‌شود یک فونداسیون نواری بتنی یا حداقل پایه‌های بتنی برای ستون‌ها در نظر بگیرید تا از نشست سازه جلوگیری شود. اگر روی خاک کار می‌کنید، کف را با شن‌ریزی یا کف‌پوش‌های مشبک بپوشانید تا از گل‌آلود شدن مسیر رفت و آمد جلوگیری شود.

2. نصب اسکلت اصلی

ابتدا ستون‌های عمودی را نصب کنید و سپس تیرهای افقی و خرپاها را به آن‌ها متصل نمایید. اگر از اتصالات پیچ و مهره‌ای استفاده می‌کنید که توصیه ماست، حتما از واشرهای آب بندی استفاده کنید. دقت کنید که فاصله ستون‌ها متناسب با عرض ورق‌های پوشش شما باشد تا کمترین پرت متریال را داشته باشید.

3. نصب پوشش و درزگیری

ورق‌های پلی کربنات یا پلاستیک را روی اسکلت قرار دهید. نکته طلایی در پاسخ به سوال چگونه گلخانه خانگی بسازیم که نشتی نداشته باشد، استفاده از پروفیل‌های آلومینیومی مخصوص نصب پلی کربنات (پروفیل H و U) و چسب‌های سیلیکونی مخصوص فضای باز است. تمام درزها را به دقت بپوشانید تا هیچ راه نفوذی برای هوای سرد باقی نماند.

4. نصب درب و پنجره

درب ورودی باید به اندازه کافی عریض باشد تا بتوانید با فرغون یا تجهیزات وارد شوید. پنجره‌های سقفی برای تهویه طبیعی حیاتی هستند. قانون کلی این است که حداقل ۲۰ درصد از مساحت سقف باید قابلیت بازشو داشته باشد.

تجهیزات مهمی که برای ساخت گلخانه خانگی نیاز دارید

سازه خالی به تنهایی گلخانه نیست. برای اینکه بدانیم چگونه گلخانه خانگی بسازیم که گیاهان در آن رشد انفجاری داشته باشند، باید ۳ عنصر حیاتی را مدیریت کنیم که دما، رطوبت و هوا هستند.

• سیستم تهویه: هوای راکد دشمن گیاه است و باعث شیوع قارچ می‌شود. علاوه بر پنجره‌ها، حتما یک فن تخلیه در یک سمت و دریچه ورود هوا در سمت مقابل نصب کنید تا جریان هوا برقرار شود.
• سیستم گرمایش: برای شب‌های زمستان، بسته به ابعاد گلخانه می‌توانید از بخاری‌های برقی فن‌دار، هیترهای تابشی یا حتی انشعاب رادیاتور منزل استفاده کنید.
• نور مصنوعی: اگر نور طبیعی کافی ندارید، لامپ‌های مخصوص رشد گیاه معجزه می‌کنند. این لامپ‌ها طیف نوری مورد نیاز برای فتوسنتز را دقیقا شبیه‌سازی می‌کنند.

چه محصولاتی می‌توانیم در گلخانه خانگی پرورش دهیم؟

عجیب نیست اگر بگوییم تقریبا هر چیزی را می‌توان در گلخانه خانگی کاشت، اما انتخاب گیاه به شرایطی که فراهم کرده‌اید، بستگی دارد. حالا که یاد گرفتیم چگونه گلخانه خانگی بسازیم، بهتر است بدانیم چه کشت کنیم:

1. سبزیجات و صیفی‌جات: گوجه فرنگی گیلاسی، خیار، فلفل دلمه‌ای، کاهو و انواع سبزی خوردن. این‌ها رشد سریعی دارند و حس موفقیت را زود به شما منتقل می‌کنند.
2. گیاهان دارویی: نعناع فلفلی، آلوئه‌ورا، اسطوخودوس و رزماری.
3. گل‌های زینتی و آپارتمانی: پرورش و تکثیر بنفشه آفریقایی، کاکتوس‌ها، ارکیده و گیاهان لوکس که نیاز به رطوبت بالا دارند.
4. نهال و قلمه: گلخانه مکانی عالی برای ریشه‌دار کردن قلمه‌ها و آماده سازی نهال‌ها برای فصل بهار است.

سخن پایانی

در این مقاله از وبلاگ گل افروز با شما همراه بودیم و سعی کردیم درباره ساخت گلخانه خانگی که ترکیبی از علم، هنر و عشق به طبیعت است، صحبت کنیم. از انتخاب جهت جغرافیایی و اسکلت گالوانیزه گرفته تا پوشش‌های پلی کربنات و سیستم‌های تهویه. شاید در نگاه اول پروسه‌ای پیچیده به نظر برسد، اما با یک برنامه‌ریزی درست، نتیجه نهایی فضایی خواهد بود که خستگی روزمره را از تن شما بیرون می‌کند. اگر هنوز در مورد انتخاب نوع سازه مردد هستید یا نیاز به مشاوره تخصصی در زمینه خرید تجهیزات و متریال دارید، تیم متخصصان گل افروز آماده اند تا تجربه سال‌ها فعالیت حرفه‌ای خود را در اختیار شما قرار دهند.

سوالات متداول درباره ساخت گلخانه در خانه

1. آیا برای ساخت گلخانه در حیاط یا پشت بام نیاز به اخذ مجوز قانونی است؟

خیر. طبق قوانین فعلی، احداث گلخانه‌های کوچک مقیاس که در حریم خصوصی منزل مثل حیاط، تراس یا پشت بام بنا می‌شوند و هدف تجاری ندارند، نیازی به دریافت مجوز از جهاد کشاورزی یا شهرداری ندارند.

2. چگونه دمای گلخانه را در تابستان‌های داغ کنترل کنیم تا گیاهان نسوزند؟

این یکی از مهم‌ترین چالش‌هاست. علاوه بر باز کردن دریچه‌ها، استفاده از توری سایه بان که روی سقف گلخانه پهن می‌شود، تا ۵۰ درصد از شدت تابش آفتاب و دما میکاهد.

3. آیا می‌توان در گلخانه خانگی از روش کشت بدون خاک استفاده کرد؟

بله، و اتفاقا بسیار توصیه هم می‌شود. از آنجا که در گلخانه خانگی معمولا با محدودیت فضا روبرو هستیم، سیستم‌های هیدروپونیک به شما اجازه می‌دهند در یک فضای ۲ متری، چندین برابر روش خاکی محصول برداشت کنید. همچنین در این روش مشکلاتی مثل آفات خاکزی و علف‌های هرز کاملا حذف می‌شوند.

4. مشکل گرده افشانی گیاهان در محیط بسته گلخانه را چگونه حل کنیم؟

در فضای باز، زنبورها و باد وظیفه گرده‌افشانی را انجام می‌دهند. اما در محیط ایزوله گلخانه، اگر محصولاتی مثل توت فرنگی، گوجه فرنگی یا فلفل دارید، باید خودتان دست به کار شوید.

5. هزینه نگهداری و مصرف انرژی گلخانه خانگی چقدر است؟

هزینه ساخت اولیه یک بحث است و هزینه جاری بحثی دیگر. بیشترین هزینه مربوط به گرمایش در زمستان است. برای کاهش چشمگیر این هزینه، پیشنهاد می‌کنیم حتما درزهای گلخانه را با نوارهای درزگیر بپوشانید و اگر از پوشش پلی کربنات دوجداره استفاده می‌کنید، خیالتان راحت باشد که پرت انرژی بسیار کمی خواهید داشت.